ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ – ΜΑΚΡΟΖΩΙΑ – ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ
ΜΑΛΒΙΝΑ ΓΕΩΡΓΑΚΑ
Γράφει η ΜΑΛΒΙΝΑ ΓΕΩΡΓΑΚΑ, Βιολόγος – Σύμβουλος Διατροφής, MSc, MBA.
Επίκουρο Μέλος του Πανελλήνιου Συλλόγου Διαιτολόγων – Διατροφολόγων • Μέλος της Πανελλήνιας Ένωσης Βιοεπιστημόνων • Μέλος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ιατρικής/Κλινικής Διατροφής και Μεταβολισμού (ESPEN) • Μέλος της Ελληνικής Ιατρικής Εταιρείας Παχυσαρκίας • Μέλος της Ελληνικής Διαβητολογικής Εταιρείας
Ας φανταστούμε ένα μεγάλο ποτάμι – το ποτάμι της ζωής – με ένα ψηλό καταρράκτη [Εικόνα]. Στο πάνω μέρος αυτού του καταρράκτη εκατοντάδες άνθρωποι (οι επαγγελματίες υγείας) εργάζονται μανιωδώς προσπαθώντας να σώσουν εκείνους που έχουν πέσει στο ποτάμι και παρασύρονται από τον καταρράκτη (ασθενείς), πολλοί δε από αυτούς χάνονται τελικά από πνιγμό (θάνατος από ασθένεια). Καθώς οι άνθρωποι κατά μήκος της ακτής προσπαθούν να διασώσουν όσο το δυνατόν περισσότερα άτομα, εμείς, ως παρατηρητές, διαπιστώνουμε μια φαινομενικά ατελείωτη ροή ανθρώπων που ξεκινούν από πιο πάνω επίπεδα μέχρι τελικά να καταλήξουν στον καταρράκτη.
Η δουλειά και ο στόχος των επαγγελματιών υγείας είναι να καταλάβουν γιατί τόσοι πολλοί άνθρωποι «πέφτουν στο ποτάμι» και πως μπορούν να βοηθήσουν με τις γνώσεις και τη καθοδήγησή τους ώστε να μειωθεί αυτός ο ρυθμός και οι άνθρωποι να ζουν καλύτερα και υγιέστερα. Άρα πρέπει να κοιτάμε προς τα πάνω στο «ποτάμι της ζωής» προσπαθώντας να αποτρέψουμε την εκδήλωση συγκεκριμένων ασθενειών μέσω της μείωσης του κινδύνου εμφάνισής τους, δηλαδή να δώσουμε έμφαση στην πρωτογενή πρόληψη [primary prevention]. Πως? Αλλάζοντας τις ανθρώπινες συμπεριφορές ή μειώνοντας την έκθεση σε κινδύνους που μπορεί να οδηγήσουν σε ασθένειες ή βελτιώνοντας την αντοχή του ανθρώπινου οργανισμού έναντι στις επιπτώσεις της έκθεσης σε νοσογόνους παράγοντες.
Το ποτάμι της ζωής
Χαρακτηριστικά παραδείγματα πρωτογενούς πρόληψης περιλαμβάνουν τη διακοπή του καπνίσματος για τη μείωση της νοσηρότητας και της θνησιμότητας του καρκίνου και τον εμβολιασμό για τη μείωση της ευαισθησίας σε μία μολυσματική ασθένεια. Η πρωτογενής πρόληψη αφορά σε μία σειρά από καθημερινές δραστηριότητες που προϋποθέτουν ενεργό συμμετοχή, για παράδειγμα, το τακτικό βούρτσισμα των δοντιών και τη χρήση οδοντικού νήματος για την πρόληψη της τερηδόνας των δοντιών, καθώς και άλλες προσεγγίσεις, που είναι πιο παθητικές, όπως η πρόληψη του καπνίσματος σε κλειστούς χώρους, ώστε να προληφθεί το άσθμα και η βρογχίτιδα στα παιδιά. Η πρωτογενής πρόληψη στοχεύει:
- σε συγκεκριμένες αιτίες και τους παράγοντες κινδύνου για συγκεκριμένες ασθένειες,
- στην προώθηση υγιών συμπεριφορών (σωστή διατροφή και άσκηση),
- στη βελτίωση της αντίστασης-ανθεκτικότητας του οργανισμού έναντι νοσογόνων παραγόντων
- στο να εξασφαλίζει ασφαλή περιβάλλοντα που μειώνουν τον κίνδυνο της εμφάνισης ή/και εξέλιξης της νόσου, π.χ. η πρόληψη της μετεγχειρητικής λοίμωξης μέσω του σχολαστικού καθαρισμού των χειρουργικών μονάδων.
Η δευτερογενής πρόληψη [secondary prevention] περιλαμβάνει διαδικασίες για τον εντοπισμό και τη θεραπεία κλινικών παθολογιών, ελέγχοντας με αυτόν τον τρόπο την εξέλιξη της νόσου. Ένα παράδειγμα είναι ο έγκαιρος προληπτικός έλεγχος της μαστογραφίας για την ανίχνευση του καρκίνου του μαστού σε πρώιμο στάδιο. Η εξέταση αυτή μπορεί να αποβεί σωτήρια για χιλιάδες γυναίκες οδηγώντας σε έγκαιρες παρεμβάσεις οι οποίες είναι πολύ πιο αποδοτικές σε πρώιμο στάδιο από το αν παρέμβουμε εφόσον έχουν εκδηλωθεί τα συμπτώματα της νόσου. Ένα άλλο παράδειγμα είναι ο έλεγχος ρουτίνας του σακχάρου στο αίμα σε άτομα άνω των 40 ετών – δύο φορές το χρόνο – για να μπορέσουμε να προλάβουμε το διαβήτη τύπου II.
Μόλις η νόσος έχει αναπτυχθεί και έχει αντιμετωπιστεί σε οξεία κλινική φάση, εφαρμόζεται η τριτογενής πρόληψη [tertiary prevention] για να μειωθεί η πιθανότητα υποτροπής ή για να μειωθεί ο αντίκτυπος που προκαλείται από την ασθένεια στην ομαλή λειτουργία, στη μακροζωία και στην ποιότητα ζωής του ασθενούς. Μερικά παραδείγματα της τριτογενούς πρόληψης περιλαμβάνουν την καρδιακή αποκατάσταση μετά από έμφραγμα του μυοκαρδίου με την αλλαγή συμπεριφορών ώστε να μειωθεί η πιθανότητα ενός ακόμα εμφράγματος. Για αυτό, η τριτογενής πρόληψη περιλαμβάνει συχνά την τροποποίηση των παραγόντων κινδύνου, όπως η παρότρυνση σε καρδιοπαθείς να χάσουν βάρος ή να υιοθετήσουν μία υγιεινή διατροφή. Ένα άλλο παράδειγμα της τριτογενούς πρόληψης περιλαμβάνει την τροποποίηση του περιβάλλοντος του σπιτιού του ασθματικού ασθενούς έτσι ώστε να μειωθεί η έκθεση σε αλλεργιογόνα μέσω π.χ. ελέγχου της υγρασίας του σπιτιού. Ακολούθως περιλαμβάνει τακτικές εξετάσεις για την παρακολούθηση της υγείας του ασθενούς, ώστε να αποφευχθούν πιθανές δυσμενείς εκβάσεις της νόσου ή συννοσηρότητες. Σε συνθήκες που η κατάσταση του ασθενούς δεν είναι αναστρέψιμη, η τριτογενής πρόληψη επικεντρώνεται στην αποκατάσταση και στη μείωση της σοβαρότητας των συμπτωμάτων. Στη τελική, ο βασικός στόχος της τριτογενούς πρόληψης και των εμπλεκόμενων επαγγελματιών υγείας είναι η βελτίωση της ποιότητας της ζωής [quality of life] και η αύξηση της μακροζωίας [longetivity].
Ο στόχος μας και ο δικός μου προσωπικός στόχος ως επαγγελματίας υγείας είναι η «υγιής μακροζωία», δηλαδή τα παραπάνω χρόνια που ζούμε με υγεία. Για αυτό και έχει επικρατήσει ο δείκτης «έτη υγιούς ζωής». Τα στοιχεία για τα έτη υγιούς ζωής (ή “προσδόκιμο ζωής χωρίς αναπηρίες”) δείχνουν τον αριθμό ετών που αναμένεται να ζήσει, χωρίς αναπηρίες, ένα άτομο συγκεκριμένης ηλικίας. Μάλιστα, ο δείκτης ετών υγιούς ζωής βρίσκεται στον πυρήνα των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών Δεικτών, καθώς η σημασία του αναγνωρίζεται και στη Συνθήκη της Λισαβόνας.
Ο δείκτης χρησιμοποιείται για τα εξής:
– την εισαγωγή της έννοιας της ποιότητας ζωής
– την παρακολούθηση της υγείας ως παράγοντα παραγωγικότητας/οικονομίας
– τη μέτρηση της απασχολησιμότητας των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας
– την παρακολούθηση της προόδου που σημειώνεται όσον αφορά την ποιότητα και τη βιωσιμότητα της υγειονομικής περίθαλψης καθώς και την πρόσβαση σ’ αυτή.
Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αναφέρουμε τι είναι υγεία? Ο ισχύων ορισμός της Υγείας περιλαμβάνεται στον πρόλογο του καταστατικού του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Υιοθετήθηκε από τη Διεθνή Διάσκεψη για την Υγεία (Νέα Υόρκη, 19-22 Ιουνίου 1946), τέθηκε σε ισχύ στις 7 Απριλίου 1948 και παραμένει αναλλοίωτος: “Υγεία είναι μια κατάσταση πλήρους σωματικής, νοητικής και κοινωνικής ευεξίας και όχι απλώς η απουσία νόσου ή αναπηρίας.” (“Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity.”). Η έννοια της υγείας, συνεπώς, δεν αποδίδεται μόνο από την ιατρική, αλλά και από άλλους παράγοντες όπως είναι το περιβάλλον, η οικονομία, η εργασία κ.α. Συγκεκριμένα, παράγοντες γενετικοί, περιβαλλοντικοί (τρόπος διαβίωσης, κατοικία, εργασία, συνθήκες εργασίας ρύπανση περιβάλλοντος) παράγοντες συνθηκών ζωής (διατροφή, κάπνισμα, άσκηση, χρήση εθιστικών ουσιών, συμπεριφορά), παράγοντες σχετιζόμενοι με το σύστημα και τις υπηρεσίες υγείας και παράγοντες εκπαίδευσης υγείας, επηρεάζουν την υγεία των ανθρώπων αλλά και την κοινωνική αναπαράσταση του δίπολου υγείας-ασθένειας.
Πως εμείς οι ίδιοι κρατάμε το δείκτη υγιούς ζωής ψηλά? Με το να προσέχουμε τον εαυτό μας όσο είναι ακόμα υγιής και συγκεκριμένα:
- διατήρηση υγιούς βάρους
- σωστή διατροφή
- άσκηση
- παρακολούθηση: ετήσιες προληπτικές εξετάσεις, τακτική επαφή με τον ειδικό για πρόληψη και έγκαιρη αντιμετώπιση τυχόντων προβλημάτων.
ΠΗΓΗ: Ευρωπαϊκή Επιτροπή > ΓΔ Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων > Δημόσια υγεία > Δείκτες για την υγεία > Healthy life years
Μαλβίνα Γεωργακά
Βιολόγος – MSc Σύμβουλος Διατροφής
malvinageorgaka@gmail.com
