Νοcebo: H σκοτεινή όψη του placebo
Οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουμε ήδη τις θετικές επιδράσεις του φαινομένου placebo και πολλές ιατρικές μελέτες έχουν αποδείξει ότι η θετική αυθυποβολή, η πίστη στη «μαγική δραστική ουσία» ενός ψευδοφαρμάκου μπορεί να αποβεί εξίσου αποτελεσματική με την πραγματική φαρμακευτική αγωγή. Το nocebo, αποτελεί την δίδυμη, καταστροφική όψη του placebo που μας εγκλωβίζει σε έναν αρνητικό τρόπο σκέψης και τελικά λειτουργεί ως ένας είδος αυτοεκπληρούμενης προφητείας για όλα όσα φοβόμαστε ότι θα μας συμβούν και τελικά τα παθαίνουμε.
Για το nocebo δεν έχουν πραγματοποιηθεί πάρα πολλές έρευνες καθώς ηθικοί λόγοι εμποδίζουν την διεξαγωγή τους, ωστόσο έχουν λάβει χώρα κάποιες ακίνδυνες μελέτες που πιστοποιούν τη δυναμική της πίστης και της προσδοκίας στην έκβαση των ασθενειών. «Η προσδοκία καθορίζει την πορεία» έχει πει ο διακεκριμένος Γερμανός νευρολόγος Μάγκνους Χάγερ και αυτή η αρχή φαίνεται να επιβεβαιώνεται σε πολλές περιπτώσεις της καθημερινότητας.
Είναι χαρακτηριστική η έρευνα που πραγματοποιήθηκε πριν από χρόνια σε ασθενείς με άσθμα από τους οποίους ζητήθηκε να αναπνεύσουν από ένα σωλήνα μέσα στον οποίο οι ερευνητές γιατροί υποτίθεται ότι είχαν απομονώσει ένα αλλεργιογόνο. Περίπου οι μισοί από τους συμμετέχοντες παρουσίασαν αναπνευστικά προβλήματα. Στη συνέχεια, οι θεράποντες γιατροί χορήγησαν στους συμμετέχοντες μια ουσία, διαβεβαιώνοντάς τους ότι πρόκειται για ένα βρογχοδιασταλτικό φάρμακο, και εκείνοι ένιωσαν αμέσως καλύτερα. Στην πραγματικότητα, τόσο το αλλεργιογόνο όσο και το βρογχοδιασταλτικό δεν ήταν τίποτα περισσότερο από φυσιολογικός ορός.
Μια άλλη έκφανση του nocebo είναι οι αρνητικές σκέψεις αναφορικά με την εξέλιξη μιας νόσου. Ένας ασθενής που έχει προσβληθεί από νεοπλασματική ασθένεια, μπορεί να επισπεύσει ο ίδιος τον θάνατό του, εάν είναι πεπεισμένος ότι έχει ελάχιστους μήνες ζωής μπροστά του, ακόμη κι αν έχει διαγνωστεί ότι ο όγκος δεν μεγαλώνει πια και ανταποκρίνεται ο οργανισμός του στη θεραπεία.
Πολλοί, αγχώδεις κυρίως ασθενείς σπεύδουν να διαβάσουν τις παρενέργειες ενός φαρμάκου, με αποτέλεσμα να επηρεάζονται από όλα όσα έχουν διαβάσει και να αρχίζουν να θεωρούν ότι εμφανίζουν επιπλοκές στην υγεία τους από τη λήψη του φαρμάκου, σε βαθμό που να διακόπτουν την αγωγή που τους έχει συνταγογραφηθεί ή στην καλύτερη περίπτωση να μοιράζονται όλες αυτές τις ανησυχίες με τον γιατρό τους προς αναζήτηση καλύτερου φαρμακευτικού σχήματος.
Μάλιστα, έχει αποδειχθεί ότι το nocebo λειτουργεί μεταδοτικά, καθώς αν κάποιος ακούσει από τον γιατρό του ή δει από άτομο του περιβάλλοντός του να υπάρχουν παρενέργειες από ένα φάρμακο ή μια θεραπεία, έχει περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσει και ο ίδιος τις ίδιες παρενέργειες.
Για τον λόγο αυτό οι ψυχίατροι συστήνουν ειδικά σε άτομα που πάσχουν από αγχώδη διαταραχή να μην διαβάζουν την λίστα με τις παρενέργειες που συνοδεύει κάθε φαρμακευτικό σκεύασμα, πολύ δε περισσότερο απαγορεύουν στους ασθενείς να ψάχνουν στο ίντερνετ στοιχεία για την πάθησή ή την φαρμακευτική τους αγωγή, καθώς δεν έχουν τις απαραίτητες ιατρικές γνώσεις για να αξιολογήσουν τις πληροφορίες που προσλαμβάνουν.
Ωστόσο, δεν θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι το nocebo είναι ανίκητο. Αν και υπάρχει πολύς δρόμος ακόμα για τη μοριακή ανάλυση του φαινομένου και την μελέτη όλων των διαδικασιών που λαμβάνουν χώρα στον εγκέφαλο προκειμένου μια φοβία να «ενεργοποιηθεί» και να «σωματικοποιηθεί», το σίγουρο είναι πως μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε. Η γνώση είναι δύναμη. Και όσο περισσότερες γνώσεις κατέχει κάποιος από ποικίλα γνωστικά πεδία τόσο πιο πολύ «φιλτράρει» τις πληροφορίες που δέχεται και τόσο πιο δύσκολο είναι κάποια παράλογη φοβία ή εμμονή να «ριζώσει» άκριτα μέσα του. Παράλληλα, η αντιμετώπιση του nocebo προϋποθέτει την υιοθέτηση μιας διαφορετικής συνολικής αντίληψης για τη ζωή που έγκειται σε μια θετική θεώρηση των πραγμάτων.
